Cân bằng thị giác là gì? Đối xứng, bất đối xứng và nguyên lý đòn bẩy

Chúng ta sống cả đời trong lực hấp dẫn. Từ lúc chập chững biết đi, cơ thể đã học cách giữ thăng bằng. Vì thế, khi nhìn một bức tranh, mắt chúng ta cũng tự hỏi: bức tranh này có đứng vững không, hay đang nghiêng đổ về một phía?

Cân bằng thị giác là câu trả lời cho câu hỏi ấy. Nó không phải phép cân trên bàn cân thật, mà là cảm giác các "sức nặng" trong tranh đỡ lấy nhau.

Sức nặng thị giác đến từ đâu?

Mỗi yếu tố trong tranh có một trọng lượng thị giác riêng. Những điều làm một hình "nặng" hơn:

• Kích thước lớn hơn.
• Sắc độ tối hơn trên nền sáng, hoặc sáng hơn trên nền tối.
• Màu rực hơn, ấm hơn.
• Hình dạng rõ, gọn, khép kín hơn so với hình lỏng, tản.
• Kết cấu dày, chi tiết nhiều hơn.
• Khuôn mặt, ánh mắt, chữ viết: mắt người luôn bị hút về những thứ này.

Hiểu điều đó, bạn sẽ thấy một chấm đỏ nhỏ có thể cân được cả một mảng xám lớn.

Bốn kiểu cân bằng

• Cân bằng đối xứng: hai bên trục giữa gần như soi gương nhau. Đây là cách cân bằng đơn giản nhất, mang lại cảm giác trang nghiêm, vững chãi, tĩnh tại. Mặt tiền đền đài, tranh tường nhà thờ, chân dung chính diện thường dùng kiểu này.
• Cân bằng gần đối xứng: hai bên giống nhau về tổng thể nhưng khác ở chi tiết. Vẫn vững, nhưng bớt cứng, có hơi thở hơn.
• Cân bằng xuyên tâm: các yếu tố tỏa ra từ một tâm, như bông hoa, cửa sổ hoa hồng, chiếc khay hoa văn. Mỹ thuật ứng dụng dùng rất nhiều.
• Cân bằng bất đối xứng: không có trục giữa, các lực theo chiều ngang, dọc, chéo được cân bằng bằng những yếu tố khác nhau. Đây là kiểu khó nhất và cũng sống động nhất.

Nguyên lý đòn bẩy: chìa khóa của bất đối xứng

Hãy nhớ chiếc bập bênh ở sân chơi. Một người lớn ngồi gần trục có thể cân với một em bé ngồi tít đầu ván. Bố cục bất đối xứng vận hành y như thế:

• Hình nặng đặt gần tâm khung hình.
• Hình nhẹ đặt xa tâm hơn.
• Một hình nhỏ mà "nặng" nhờ màu rực hoặc tương phản mạnh có thể cân một hình lớn mà nhạt.

Nếu bạn quan sát kỹ, điều này không hề cảm tính. Điểm tựa và hai đối tượng còn chịu ảnh hưởng của phối cảnh: vật gần thì to và nặng, vật xa thì nhỏ và nhẹ. Bố cục tốt là khi người xem không nhận ra phép tính, chỉ cảm thấy bức tranh đứng yên mà vẫn có lực.

Khi nào chọn kiểu nào?

• Muốn trang trọng, uy nghi, tĩnh lặng, hoặc chủ đề mang tính biểu tượng, lời kêu gọi, hòa bình: nghĩ tới đối xứng.
• Muốn tự nhiên, có chuyển động, có câu chuyện đang xảy ra: nghĩ tới bất đối xứng.
• Muốn trang trí, hoa văn, thiết kế quanh một tâm: nghĩ tới xuyên tâm.

Nghệ thuật Nhật Bản chịu ảnh hưởng tinh thần Thiền thường né đối xứng vì cho rằng nó ít thú vị. Các bậc thầy Phục hưng lại dựng nên những tác phẩm lộng lẫy bằng đối xứng. Không có kiểu nào đúng tuyệt đối, chỉ có kiểu hợp với điều bạn muốn kể.

Cân bằng không phải là đứng yên chết

Có người cân cho tranh tới mức mọi thứ bất động như một bàn cờ chưa ai đi. Cân bằng tốt vẫn giữ được sức căng: một hình hơi lệch, một đường chéo kéo mắt, một khoảng trống chờ đợi. Hãy coi cân bằng như người đi trên dây: đứng vững được vì không ngừng điều chỉnh.

Bài tập: cân bằng bằng giấy cắt

• Cắt một hình chữ nhật đen lớn, ba hình tròn xám vừa, một chấm đỏ nhỏ.
• Đặt hình đen lệch sang trái khung giấy. Bức tranh nghiêng hẳn.
• Thử cân lại chỉ bằng ba hình tròn xám đặt bên phải, xa tâm hơn.
• Rồi thử cân lại chỉ bằng chấm đỏ nhỏ. Chấm đỏ cần đặt ở đâu?

Bạn sẽ thấy trọng lượng thị giác thay đổi theo màu, sắc độ và khoảng cách tới tâm, đúng như chiếc bập bênh.

Học cân bằng thị giác ở R'art

Cân bằng là một chặng trong phần nguyên tắc tổ chức của chương trình Nguyên lý nền tảng nghệ thuật thị giác (từ 15 tuổi), nối tiếp hài hòa – đa dạng và đi trước tỷ lệ, điểm nhấn, chuyển động. Nguyên lý được thử trên bài của chính học viên, từ vật thật và sa bàn, để mỗi lựa chọn bố cục đều có lý do.

Bạn muốn hệ thống lại nền tảng thị giác cho ngành thiết kế, kiến trúc, mỹ thuật? Hãy gửi R'art vài bài gần đây. Nhắn Fanpage The R'art School hoặc gọi, nhắn Zalo 094.2.319.315.

Hội họa không chỉ bắt đầu từ đường nét.