Làm sao vẽ tranh có chiều sâu? 8 dấu hiệu không gian trên mặt giấy phẳng
Chiều sâu trong tranh là ảo giác được dựng bằng các dấu hiệu không gian: chồng lấp, kích thước, vị trí, chi tiết rõ mờ, phối cảnh không khí, đường hội tụ, trong suốt và kết cấu – màu. Kết hợp hai ba dấu hiệu cùng phối cảnh 1–2–3 điểm tụ là đủ mở sâu không gian trên mặt giấy phẳng.
Tờ giấy chỉ có hai chiều: rộng và cao. Vậy mà người vẽ có thể mở ra trên đó một con đường dài hun hút, một rặng núi xa mờ, một căn phòng ta tưởng bước vào được. Chiều sâu ấy không có thật. Nó là một ảo giác được dựng nên bằng những dấu hiệu mà mắt người đã quen đọc từ khi còn nhỏ.
Biết các dấu hiệu ấy, bạn có thể chủ động mở sâu không gian, hoặc chủ động làm phẳng nó, tùy điều bức tranh muốn nói.
Bốn kiểu không gian trong tranh
- Không gian trang trí: phẳng, các hình nằm trên cùng một mặt, như hoa văn, tranh dân gian, nhiều tranh minh họa.
- Không gian nông: có chút trước sau, nhưng như một sân khấu hẹp, người xem không đi sâu vào được.
- Không gian sâu: mở từ mặt tranh vào phía trong, như nhìn qua một ô cửa sổ.
- Không gian vô hạn: cảm giác kéo dài không có điểm dừng, như bầu trời, biển cả.
Không kiểu nào hay hơn kiểu nào. Quan trọng là chọn đúng kiểu cho câu chuyện, và giữ nhất quán trong một bức tranh.
8 dấu hiệu tạo chiều sâu
- Chồng lấp: vật che vật khác thì nằm phía trước. Đây là dấu hiệu mạnh và đơn giản nhất, trẻ nhỏ dùng rất sớm.
- Kích thước: vật cùng loại mà nhỏ hơn thì ở xa hơn.
- Vị trí trên mặt tranh: thường thì càng đặt cao gần đường chân trời, vật càng xa.
- Chi tiết rõ dần mờ dần: vật gần rõ từng chi tiết, vật xa chỉ còn mảng.
- Phối cảnh không khí: vật xa nhạt hơn, ngả lạnh hơn, tương phản yếu hơn, như núi xa xanh mờ.
- Đường song song hội tụ: đường ray, mép đường, hàng cột chạy về một điểm.
- Trong suốt và xuyên vào nhau: hình này thấy được qua hình kia, hoặc cắm vào nhau, gợi thứ tự trước sau.
- Kết cấu và màu: kết cấu thô, màu ấm rực thường tiến lên; kết cấu mịn, màu lạnh trầm thường lùi lại.
Dùng hai ba dấu hiệu cùng lúc, chiều sâu đã rất thuyết phục.
Phối cảnh một, hai, ba điểm tụ
Phối cảnh tuyến tính biến mặt tranh thành một ô cửa sổ. Mọi thứ bắt đầu từ đường chân trời, chính là ngang tầm mắt người vẽ. Mọi thứ bạn vẽ đều liên quan tới tầm mắt.
- Một điểm tụ: khi nhìn thẳng vào mặt chính của vật, như đứng giữa con đường nhìn về phía trước. Các đường đi sâu vào trong gặp nhau ở một điểm trên đường chân trời.
- Hai điểm tụ: khi nhìn vào góc của vật, như đứng trước góc một ngôi nhà. Hai hệ cạnh chạy về hai điểm tụ hai bên.
- Ba điểm tụ: khi nhìn từ vị trí rất cao hoặc rất thấp, như nằm dưới gốc cây nhìn lên hay từ nóc nhà cao nhìn xuống. Các cạnh đứng cũng hội tụ.
Phối cảnh là công cụ mạnh, nhưng không phải luật bắt buộc cho mọi bức tranh. Có những lúc cách nhìn quen thuộc không phải là cách hay nhất. Nhiều họa sĩ hiện đại cố ý làm phẳng hoặc dùng nhiều điểm nhìn trong một tranh để nói điều khác.
Còn tranh của trẻ nhỏ thì sao?
Trẻ nhỏ thường vẽ một không gian khác: không gian của hiểu biết. Con xếp mọi người thành hàng trên một đường đất, vẽ cái bàn nhìn thấy cả bốn chân, vẽ hồ nước nhìn từ trên xuống mà cây quanh hồ lại đứng thẳng. Giới nghiên cứu gọi đây là không gian trực quan. Đó là một cách nhìn đúng với lứa tuổi, không phải lỗi cần sửa vội.
Theo thời gian, khi được quan sát nhiều, con tự khám phá chồng lấp, rồi to nhỏ, rồi đường chân trời. Ở The R'art School, những dấu hiệu chiều sâu được giới thiệu dần theo tâm lý từng lứa tuổi, qua sa bàn và vật thật để con tự thấy, chứ không áp công thức.
Bài tập: một con đường, ba độ sâu
- Ra ban công hoặc cửa sổ, quan sát một con đường hay một dãy nhà.
- Bản phác 1: chỉ dùng chồng lấp và kích thước.
- Bản phác 2: thêm phối cảnh không khí, xa nhạt, gần đậm.
- Bản phác 3: thêm đường hội tụ về một điểm tụ trên đường chân trời.
- So ba bản: bản nào sâu nhất, bản nào bạn thích nhất? Hai câu trả lời không nhất thiết trùng nhau.
Học không gian và phối cảnh ở R'art
Không gian là một chương lớn của chương trình Nguyên lý nền tảng nghệ thuật thị giác (từ 15 tuổi), gồm các kiểu không gian, các dấu hiệu chiều sâu, phối cảnh 1–2–3 điểm tụ, tính không gian của đường nét, mảng, sắc độ, màu, và cả những cấu trúc không gian hai nghĩa. Đây là nền tảng cho kiến trúc, nội thất, minh họa, thiết kế.
Hãy gửi R'art vài bài gần đây để giáo viên gợi ý chặng bắt đầu phù hợp. Nhắn Fanpage The R'art School hoặc gọi, nhắn Zalo 094.2.319.315.
Biết cách quan sát, bạn sẽ vẽ nên mọi hình ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao vẽ tranh có chiều sâu?
Dùng các dấu hiệu không gian như chồng lấp, vật xa nhỏ hơn, vật xa nhạt và ít chi tiết hơn, đường song song hội tụ về điểm tụ. Kết hợp hai ba dấu hiệu cùng lúc là đủ thuyết phục.
Phối cảnh không khí là gì?
Phối cảnh không khí là hiện tượng vật ở xa trông nhạt hơn, ngả lạnh hơn và tương phản yếu hơn do lớp không khí ở giữa. Người vẽ dùng nó để đẩy cảnh vật ra xa.
Phối cảnh một, hai, ba điểm tụ khác nhau thế nào?
Một điểm tụ khi nhìn thẳng vào mặt chính của vật; hai điểm tụ khi nhìn vào góc vật; ba điểm tụ khi nhìn từ rất cao hoặc rất thấp, lúc đó các cạnh đứng cũng hội tụ.
Trẻ vẽ tranh phẳng, không có xa gần có sao không?
Không sao. Trẻ nhỏ thường vẽ không gian của hiểu biết, gọi là không gian trực quan, phù hợp lứa tuổi. Khi được quan sát nhiều, con sẽ tự khám phá dần các dấu hiệu chiều sâu.
Có phải tranh nào cũng cần phối cảnh?
Không. Phối cảnh là công cụ mạnh nhưng không bắt buộc. Nhiều tranh chọn không gian trang trí phẳng hoặc nhiều điểm nhìn để nói điều khác, miễn là nhất quán trong bức tranh.