Bố cục sắc độ (Notan) là gì? Vì sao nên phác mảng sáng tối trước khi vẽ màu

Có một điều nhiều người mới học vẽ không nhận ra: khi bạn làm việc với màu, bạn cũng đang làm việc với sắc độ. Một mảng đỏ, một mảng xanh, ngoài câu hỏi "màu gì" còn mang theo một câu hỏi khác: nó sáng hay tối so với mảng bên cạnh. Bức tranh nhìn từ xa đứng vững hay đổ sụp, phần lớn nằm ở câu hỏi thứ hai này.

Ở The R'art School, chúng tôi gọi phần việc ấy là bố cục sắc độ. Người Nhật có một chữ rất gọn cho nó: Notan, sự hòa hợp của sáng và tối. Bài này dành cho học viên từ 15 tuổi, người chuẩn bị vào ngành thiết kế, kiến trúc, mỹ thuật, và cả người lớn đang tự hỏi vì sao tranh mình "chưa đứng".

Sắc độ là gì?

Sắc độ là độ sáng hoặc tối tương đối của một vùng trong hình ảnh. Chữ "tương đối" là quan trọng nhất. Một tờ giấy trắng nằm trong bóng râm có thể tối hơn chiếc áo xám phơi ngoài nắng. Vì vậy sắc độ không đọc bằng tên màu, mà bằng quan hệ giữa vùng này với vùng nằm kề nó.

Khi đứng trước một khung cảnh thật, chúng ta cần để ý bốn tính chất của sắc độ:

• Ánh sáng mạnh đến đâu so với bóng tối.
• Mỗi sắc độ đứng thế nào cạnh các sắc độ liền kề.
• Ánh sáng ấy thuộc loại gì: nắng gắt, trời âm u hay đèn trong nhà.
• Ánh sáng phản xạ hắt từ mặt bàn, bức tường, mặt nước vào vùng tối.

Notan bắt đầu từ hai giá trị

Bài tập mở đầu đơn giản tới mức nhiều người xem nhẹ: chia khung hình chỉ bằng hai giá trị, đen và trắng. Không xám, không chi tiết, không đường viền. Bạn buộc phải quyết định: mảng nào thuộc về ánh sáng, mảng nào thuộc về bóng tối.

Chính lúc ấy "khung xương" của bức tranh hiện ra. Nếu chỉ với hai mảng mà chủ đề đã đọc được, bức tranh có nền móng. Nếu hai mảng rối như nhau, thêm bao nhiêu chi tiết cũng chỉ là trang trí lên một nền móng yếu.

Hai giá trị cũng không nhất thiết là đen và trắng. Có thể là hai sắc xám, hoặc xanh nhạt và xanh đậm của cùng một màu. Điều cốt lõi là bạn đang tập nhìn mảng lớn trước, chi tiết sau.

Thêm một tông xám: mở ra một cách thức mới

Đen đặt cạnh trắng là tương phản mạnh nhất. Ngay cả tác phẩm hay cũng có thể trông gắt, dù lấp lánh. Chèn một tông xám vào giữa, quan hệ giữa ba mảng thay đổi ngay, và một cách sáng tạo mới mở ra.

Từ ba, bước lên bốn hay năm giá trị là dễ. Lúc đó chữ "giá trị" mới hiện ra đầy đủ nghĩa: mỗi mảng giữ một vị trí, thay thế nhau để tạo xa và gần, giống như phối cảnh không khí. Giá trị gắt được thay bằng giá trị trung gian. Đó là kiểu "đánh lừa" dễ chịu nhất của hội họa.

Bốn phương án sắc độ cơ bản

Với bốn tông trắng, xám nhạt, xám đậm, đen, ta có bốn cách tổ chức một bức tranh. Mỗi cách có sức sống riêng:

• Nền trắng chủ đạo, xám và tối đặt lên trên: sáng sủa, nhẹ, hợp tranh minh họa và cảnh ban ngày.
• Nền xám nhạt chủ đạo, nhấn bằng xám đậm, đen và một chút trắng: êm, nhiều không khí.
• Nền xám đậm chủ đạo: trầm, có chiều sâu, ánh sáng hiện ra như vừa được thắp lên.
• Nền đen chủ đạo, vài mảng sáng mạnh: kịch tính, như sân khấu về đêm.

Chọn thế nào? Nhìn chủ đề xem có vùng rộng nào: tuyết, bầu trời, mặt nước, màn đêm, sàn nhà. Vùng rộng ấy thường nên làm tông chủ đạo. Phần còn lại của chủ đề được sắp xếp quanh nó, như các nốt nhạc xoay quanh một âm giai.

Vì sao nên phác sắc độ trước khi vẽ màu?

• Thấy điểm nhấn sớm. Nơi sáng và tối tương phản mạnh nhất là nơi mắt người xem dừng lại trước tiên. Hãy đặt nó đúng chỗ của câu chuyện.
• Tránh hát một nốt. Bức tranh mà mọi mảng cùng một độ đậm giống một giai điệu hát bằng một nốt như nhau: đúng từng chỗ nhưng thiếu sức sống.
• Giữ giai điệu khi lên màu. Màu rất dễ kéo bức tranh lệch khỏi ý ban đầu. Hãy luôn giữ bản phác sắc độ cuối cùng bên cạnh để quy chiếu qua từng giai đoạn.
• Tiết kiệm thời gian. Sửa một bản phác cỡ bàn tay nhẹ hơn nhiều so với sửa một bức tranh đã vẽ ba buổi.

Chúng tôi hay nhắc học viên một câu: một thiết kế yếu về tỷ lệ và sắc độ thì màu đẹp mấy cũng không cứu được, lỗi chỉ bớt lộ đi một chút mà thôi.

Bao nhiêu chi tiết là đủ?

Vẽ lỏng khó hơn vẽ chặt, vì lỏng mà vẫn phải tạo được niềm tin thị giác. Bí quyết nằm ở cạnh "mất và tìm thấy". Cùng một đường viền, chỗ này sắc nét, chỗ kia tan vào nền, tùy độ tương phản với các mảng xung quanh.

Tất cả đều sắc nét là xấu. Tất cả đều mờ cũng là xấu. Điều bạn muốn giữ, hãy kéo về mặt tranh bằng tương phản rõ. Điều bạn muốn buông, hãy đẩy lùi bằng những sắc độ gần nhau.

Một kinh nghiệm từ các họa sĩ minh họa: những bán sắc mang màu và chất liệu nên đẩy về phía sáng, những bán sắc mang hình khối nên đẩy về phía tối. Bức tranh lập tức gọn lại. Lược bỏ chi tiết có chủ đích chính là tư duy sáng tạo, là phần việc mà máy ảnh không làm thay được.

Thử ngay một bài tập 20 phút

• Chọn một góc thật quanh bạn: bàn ăn buổi tối, ô cửa sổ, chậu cây ngoài ban công. Hãy quan sát vật thật thay vì lấy ảnh trên mạng.
• Vẽ bốn khung nhỏ cỡ bao diêm.
• Khung 1 dùng hai giá trị. Khung 2 dùng ba giá trị. Khung 3 và 4 thử hai tông chủ đạo khác nhau.
• Lùi xa ba bước, nheo mắt. Khung nào đọc ra chủ đề nhanh nhất? Đó là giai điệu bạn mang sang bản màu.

Đừng tiếc tờ giấy. Bản phác thứ hai, thứ ba thường hay hơn bản đầu, vì lúc đó bạn đã bắt đầu chọn chứ không chỉ chép lại cái mình thấy.

Học bố cục sắc độ ở R'art như thế nào?

Bố cục sắc độ là một chặng trong chương trình Nguyên lý nền tảng nghệ thuật thị giác (từ 15 tuổi), và được dùng xuyên suốt ở Bố cục tạo hình, Bố cục màu. Học viên đi theo trình tự như một bản nhạc được dựng dần: bố cục tạo hình, rồi đường nét, rồi sắc độ, sau cùng là màu sắc.

Mỗi nguyên lý được thử trên bài của chính mình, từ vật thật và sa bàn. Mỗi bản phác là một lựa chọn của người vẽ, và giáo viên cùng học viên phân tích vì sao lựa chọn ấy làm bức tranh rõ hơn.

Nếu bạn đang chuẩn bị vào ngành thiết kế, kiến trúc, mỹ thuật, hay đơn giản muốn hiểu vì sao tranh mình chưa đứng, hãy gửi R'art vài bài gần đây. Giáo viên sẽ xem và gợi ý chặng bắt đầu phù hợp. Nhắn Fanpage The R'art School hoặc gọi, nhắn Zalo 094.2.319.315.

Hội họa không chỉ bắt đầu từ đường nét.